Inclusief onderwijs is sterk verbonden met de identiteitsontwikkeling van de individuele professionals én van de school als geheel. In het verlengde hiervan ligt de nadruk op een contextuele, procesmatige aanpak van vernieuwingen: er zijn geen voorgegeven oplossingen, maar op basis van de gemeenschappelijke visie worden praktische vernieuwingen gerealiseerd, inspelend op de complexe eigen omgeving (systeembenadering). Dit vraagt weer om een actieve betrokkenheid van o.a. ouders en andere relevante actoren uit de (school)omgeving. In Ondersteuning bij de ontwikkeling en invoering van inclusief onderwijs van het Expertisecentrum voor Inclusief Onderwijs van het Seminarium voor Orthopedagogiek (Schuman, 2008) wordt voor dit aspect verwezen naar Evans, Fullan, Senge en de Index voor Inclusie ( Booth & Ainscow, 2007). Volgens Evans is de subjectieve realiteit van de mensen die het veranderingsproces uiteindelijk moeten vormgeven in hun dagelijks werk van doorslaggevende betekenis voor een succesvolle innovatie. Daarom is de  transformatie van deze subjectieve realiteit een kerntaak bij het succesvol doorvoeren van onderwijsveranderingen (Evans, 1996).

Fullan benadrukt vooral het procesmatige karakter van veranderingsprocessen in complexe onderwijsorganisaties. Belangrijk is te beginnen met het formuleren van de normatieve doelstellingen die ten grondslag liggen aan de organisatie en aan de wens om tot een verandering te komen: welke waarden willen we met ons onderwijs realiseren? Deze bepalen de richting en de resultaten van het veranderingsproces. Belangrijke aspecten hierbij zijn de ontwikkeling van betekenisvolle relaties, het gebruiken van de in de betrokken mensen beschikbare deskundigheid, het omgaan met onzekerheid en weerstand en het realiseren van samenhang (Fullan, 2001). Senge vraagt vooral aandacht voor de ontwikkeling van mensen als voorwaarde voor de ontwikkeling van een systeem. (Senge, 2000). Senge hanteert vijf leerprincipes:

- de ontwikkeling van persoonlijk meesterschap, dat wil zeggen het versterken van de competenties van alle betrokkenen en een gerichtheid op het primaire proces;

- de ontwikkeling van een gedeelde visie waarop regelmatig kritisch gereflecteerd wordt, waardoor alle betrokkenen zich eigenaar kunnen voelen van het ontwikkelingsproces;

- de invloed van de mentale modellen die betrokkenen hanteren, bijvoorbeeld in hun werk met elkaar, met de leerlingen en met de ouders;

- het leren als team vanuit een gerichtheid op dialoog, focusgroepen en intervisie;

- het denken vanuit systemen waarin de nadruk ligt op het omgaan met en antwoorden geven op veranderingen in de omgeving, de ontwikkeling van interdisciplinair werken, het geven en ontvangen van feedback en omgaan met complexiteit, toeval en onvoorspelbaarheid.

In de Index voor Inclusie (Booth & Ainscow, 2007) is deze aanpak uitgewerkt in de vorm van handreikingen en kernbegrippen die de professionals een heldere taal bieden voor het discussiëren over inclusieve onderwijsontwikkeling in hun school.

Ook hier wordt primair het belang benadrukt van het creëren van een inclusieve schoolcultuur (dus de ontwikkeling van een gemeenschap waarbij iedereen betrokken is als uitdrukking van inclusie) en het vestigen van inclusieve waarden als basis voor de ontwikkeling van een inclusief schoolbeleid en een inclusieve onderwijspraktijk. 

In Assessment in Inclusive Settings (Watkins (red.), 2007) wordt benadrukt dat werken met de gewenste vorm van inclusieve assessment vraagt om een positieve houding van de individuele leraar tegenover omgaan met verschillen in de groep, de relatie tussen leren en assessment, het gebruik van holistische benaderingen om goed zicht te krijgen op de ontwikkelingsmogelijkheden van leerlingen en de actieve betrokkenheid van ouders en medeleerlingen bij het proces. Dat vraagt ook om een inclusieve schoolcultuur en een hierop afgestemde gerichte schoolontwikkeling.

In de focusinterviews wordt in beide praktijken vooral het belang van een open, welwillende, houding van alle betrokkenen benadrukt. Openheid als basaal kenmerk van individuele betrokkenen, van de school als organisatie én van het ontwikkelingsproces: samen werken, samen leren.

terug...